Біз тарихты көбіне былай елестетеміз:
бір тайпа келді, біраз отырды, кетіп қалды;
оның орнына басқа тайпа келді;
сосын тағы бірі ауыстырды.
Сақ кетіп, ғұн келді, ғұн кетіп, түркі келді, одан кейін қыпшақ, моңғол…
ал қазақ – солардың соңында ғана пайда болғандай.
Бірақ шын мәнінде бәрі дәл осылай болды ма?
Антропологиялық деңгейде бұл мәселені өмір бойы зерттеген ғалым – Оразақ Смағұлов. Ол жарты ғасырға жуық уақыт бойы Қазақстан аумағынан табылған қола дәуірінен бастап орта ғасырға дейінгі қаңқа сүйектерін қазіргі қазақтардың антропологиялық көрсеткіштерімен салыстырды.
Бас сүйек морфологиясы, тіс жүйесі, қан топтары, алақан бедерлері сияқты биологиялық маркерлерді талдай отырып, Смағұлов бір негізгі тұжырымға келді: Қазақстан жерінде соңғы 40 ғасыр бойы антропологиялық өзек үзілмеген.
Тайпалардың атауы, биліктің түрі, саяси құрылым өзгерген, бірақ халықтың негізгі өзегі сақталған. Осы деректерге сүйене отырып, ол қазақты «кеше пайда болған» немесе «басқа жерден көшіп келген» этнос деуге ғылыми негіз жоқ екенін дәлелдеді.
Бұл деген сөз – сақ та, ғұн да, түркі де, қыпшақ та, кейінгі қазақ та бір кеңістікте өмір сүрген халықтың әр дәуірдегі тарихи атаулары. «Бөтен біреу келіп, бұрынғыны түгел ауыстырды» деген болмайтын әңгіме.
Осыны түсінуге кейде бір ғана нақты мысал жеткілікті деп ойламын.
Осыдан он шақты жыл бұрын археологтарға еріп, Ереймен тауға барған едім. Ол туралы кеңірек жазғаным да бар.
Сол жерде бір ғана жерден үш дәуірдің ізі қатар кездеседі. Бір-бірінен алшақ емес, бір кеңістікте. бір жерде үш дәуірдің қорымы қатар орналасқан.
Біріншісі – қола дәуіріне тиесілі дөңгелек қорған (б.з.д. ХІ–ХІІ ғасырлар), соған жалғасып сақ заманының «мұртты қорғаны» жатыр (б.з.д. І ғасыр). Ал дәл жанында Батыс түрік қағанаты дәуірінен қалған балбал тас тұр (VI–VIII ғасырлар). Яғни бір ғана жер бірнеше мың жыл бойы қорым ретінде пайдаланылған.
Осыны көргенде бір ой келеді. Егер шынымен бір тайпа кетіп, оның орнына бөтен тайпа келіп отырған болса, онда жаңа келген жұрт бұрынғы қорымды неге қастерлеуі керек? Неге өз өлгенін бөтен халықтың ата-баба жеріне жерлейді? Неге сол жерге балбал тас қояды?
Бұл – кездейсоқ нәрсе емес. Өлікті жерлеу, ата-баба жатқан жерді қастерлеу – ең өзгермейтін дәстүр. Егер бір халық кетіп, оның орнына бөтен халық келсе, ол бұрынғы қорымды қасиетті орын ретінде қабылдамайды.
Ал мұнда бір қорым бірнеше мың жыл бойы үзілмей пайдаланылған. Демек, бұл жерді мекендеген адамдар өзін осы кеңістіктің иесі, ата-бабасының жұрты деп білген.
Қазақтың «атамекен», «атажұрт», «ата-баба сүйегі жатқан жер» деп сөйлеуі де тегін емес. Бұл ұғымдар кеше пайда болған жоқ. Оның түбінде мыңдаған жылдық тәжірибе жатыр.
Оразақ Смағұлов сүйек арқылы қазақтың осы жерде баяғыдан келе жатқанын дәлелдеді.
Ал біз көріп жүрген қорымдар, жерге деген қатынас, атамекенге деген түсінік – сол дәлелдің мәдени бейнесі ғана.
Қысқасы, қазақ – кеше пайда болған халық емес.
Қазақ – осы жерде мыңдаған жыл бойы өмір сүріп келе жатқан халықтың бүгінгі аты.
